Het systeem, dat ben jij

Zwermen vogels creëren de meest prachtige vormen met elkaar. Het lijkt helemaal vanzelf te gaan. Het is bijna adembenemend om naar te kijken. Als je er een minuut de tijd voor neemt, zie je hoe patronen ontstaan, oplossen en weer nieuwe vormen aannemen.

Het lijkt alsof deze vogels van nature perfect kunnen samenwerken. Ze vliegen in formatie, wisselen van plek, passen hun tempo aan en reageren op wat er gebeurt. Er is geen zichtbaar plan, geen overleg en geen één leider die het regelt.

En wij? Wij werken met hoogopgeleide professionals, duidelijke verantwoordelijkheden, protocollen en overlegstructuren. En toch loopt samenwerken in de zorg opvallend vaak vast.

Hoe kan dat?

Het ligt aan het systeem 

Jij en je collega’s zijn onderdeel van een systeem. Met verschillende functies, verschillende generaties, verschillende karakters. Artsen, A(N)IOS, verpleegkundigen, managers, bestuurders. Mensen die net beginnen en mensen die het al decennialang doen. Mensen die tempo maken en mensen die eerst willen begrijpen. Mensen die vanzelf het woord nemen en mensen die liever even wachten.

Dat systeem bestaat niet los van jullie. Het is wat jullie samen doen. Iedere dag opnieuw.

Al die verschillen zijn op zichzelf geen probleem. Sterker nog: ze zijn nodig. Zonder verschillen geen beweging. Het wordt ingewikkeld wanneer die verschillen zich vastzetten in patronen. Wanneer dezelfde mensen altijd trekken, anderen altijd afremmen en weer anderen zich steeds verder terugtrekken. Wanneer irritatie voelbaar is, maar niet wordt uitgesproken. Wanneer besluiten inhoudelijk kloppen, maar niemand zich er echt eigenaar van voelt.

En wat we dan vaak doen, is het buiten onszelf leggen. Het ligt aan de ander. Aan die andere generatie. Aan die functie. Aan het management. Aan de cultuur. Aan de werkdruk. Het ligt aan het systeem.

Dat is begrijpelijk. Het voelt veiliger om te wijzen naar anderen. Maar het helpt ons zelden verder.

Jij bént het systeem

Zodra we zeggen: “het komt door het systeem”, verdwijnen we zelf uit beeld. We raken ongemerkt verstrikt in bekende rollen. De één voelt zich slachtoffer en machteloos. De ander gaat redden en oplossen voor iedereen. Weer een ander wordt kritisch en boos omdat het zo niet langer kan. Hallo dramadriehoek.

Hoe goed bedoeld ook: in al die rollen gebeurt er weinig. Het voelt kortdurend misschien prettig, maar lost niks op. Het gesprek herhaalt zich. De patronen blijven hetzelfde. De verantwoordelijkheid zit niet op een gezonde plek.

Beweging ontstaat meestal pas wanneer je weer naar binnen kijkt. Niet om jezelf de schuld te geven, maar om nieuwsgierig te onderzoeken: wat doe ík hier eigenlijk? Waar stap ik automatisch in? Waar haak ik af? Waar neem ik te veel verantwoordelijkheid of juist te weinig?

Zolang we blijven wijzen naar buiten, blijft alles zoals het is. Maar zodra je ziet hoe jij onderdeel bent van wat er gebeurt, ontstaat er ruimte. Want dan heb je ineens keuze.

En precies daar begint invloed. Precies daar begint medisch leiderschap.

Samenwerken is geen vanzelfsprekendheid

In de medische opleiding leer je uitstekend analyseren, zorgvuldig handelen en verantwoordelijkheid dragen. Veel artsen zijn zelfstandig, betrokken en zorgvuldig. Dat zijn kwaliteiten waar de zorg op draait.

Tegelijkertijd werk je in een praktijk waarin samenwerken cruciaal is. Als samenwerking stroef verloopt, komt dat zelden door onwil of gebrek aan professionaliteit. Vaker spelen er menselijke en systemische dynamieken mee. Mensen kijken verschillend naar werk, werken in een ander tempo of hebben verwachtingen die nooit echt zijn uitgesproken. Soms is het onduidelijk wie waarover gaat of hoeveel invloed je eigenlijk hebt. 

In de zorg, waar de druk hoog is en fouten grote gevolgen hebben, worden die spanningen extra voelbaar.

Wat vogels ons laten zien

Bij vogels die in een zwerm vliegen zie je iets bijzonders. Er is geen vaste leider. De plek wisselt.

Wie voorop vliegt, vangt de meeste wind. Dat houd je niet eindeloos vol. Op een gegeven moment neemt een ander het over. Zonder gedoe. Zonder uitleg. Zonder tijdklok.

Dat vraagt iets wat wij vaak lastig vinden: afstemmen, loslaten en reageren op wat de situatie vraagt. In teams blijven mensen al snel hangen in dezelfde rol. De één blijft trekken, de ander blijft verbinden en sussen, weer een ander haakt af omdat het toch geen zin lijkt te hebben. Dat zijn geen karakterfouten, maar patronen die ontstaan en zichzelf in stand houden.

Misschien gaat samenwerken daarom minder over wie je bent en meer over wat je op dit moment doet in verbinding met anderen. 

Anders kijken geeft ruimte

Wanneer je stopt met denken “zo is het nu eenmaal” en begint te onderzoeken “wat gebeurt hier eigenlijk?”, ontstaat er ruimte. Ruimte om patronen te zien. Ruimte om je eigen rol te herkennen. Ruimte om met open blik te kijken naar wat er nodig is. En ruimte om iets anders te proberen.

Soms zit die beweging in iets kleins. Een spanning benoemen die anders blijft hangen. Een vraag stellen in plaats van aannames maken. Even wachten in plaats van doorduwen. Of juist een stap naar voren zetten wanneer je normaal zou zwijgen.

Net als bij vogels ontstaat echte afstemming niet door controle, maar door aandacht en verbinding.

Misschien hoeven we het systeem niet te bevechten. Misschien begint verandering precies daar waar jij staat. In hoe jij kijkt. In hoe jij samenwerkt. In de beweging die jij wel of juist niet maakt.

Zoals bij vogels. Elke dag opnieuw. Je hebt vast zelf ook die momenten ervaren in samenwerking: waar je die synergie voelde. Waar je elkaar versterkte in de samenwerking en daardoor iets beters creëerde, dan je in je eentje voor elkaar had kunnen krijgen. Dus je weet dat het kan. En dat iedere zorgprofessional in essentie als doel heeft: goede zorg voor de patient. Dat is waar je elkaar altijd weer in kan vinden.

Vervolgstap

Wil je hier verder mee aan de slag? Dan ben je van harte welkom in de 3-daagse geaccrediteerde nascholing Effectief samenwerken, waarin we deze patronen verdiepen en vertalen naar de praktijk van alledag.

PS: Geniet ook nog even van dit 1 minuut durende filmpje van prachtige patronen die vogels samen maken in de lucht.